Winter in de werkplaats: wat kou met een telefoon doet, en wat niet

Vanaf november verandert het werk op de werkbank. Niet omdat de toestellen anders zijn, maar omdat kou klachten naar voren haalt die er in juli nauwelijks zijn: een toestel dat buiten uitvalt terwijl er nog laadniveau op staat, een scherm dat even niet meewerkt, een connector die plots vocht meldt.
Het nuttige onderscheid: wat kou tijdelijk doet, en wat blijvend is. Dat bepaalt of je iets vervangt of iets uitlegt.
Wat kou tijdelijk doet
In een lithium-ioncel moeten lithiumionen door het elektrolyt van de ene kant naar de andere. Hoe kouder het wordt, hoe slechter dat materiaal die ionen geleidt en hoe hoger de inwendige weerstand. Het gevolg is minder bruikbare capaciteit en een spanning die onder belasting verder wegzakt.
Het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid schrijft dat het capaciteitsverlies bij ontladen in de kou in principe omkeerbaar is zodra de accu weer rond de twintig graden komt. Apple zegt hetzelfde over zijn toestellen: koude omstandigheden verkorten de gebruiksduur tijdelijk, en zodra het toestel weer in het normale bereik zit, is de prestatie weer normaal. Apple noemt 0 tot 35 graden als het bereik waarin een iPhone het best werkt, met 16 tot 22 graden als ideale zone en -20 tot 45 graden voor opslag. Samsung geeft voor Galaxy-toestellen hetzelfde gebruiksbereik van 0 tot 35 graden.
Een toestel dat buiten bij vier graden uitvalt en binnen na een half uur weer gewoon aangaat, heeft dus geen defect. Dat is fysica.
Wat eronder zit is iets anders: kou is een test. Een spanningsdip onder belasting wordt opgevangen door een gezonde accu, en niet door een accu met jaren erop. Een toestel dat drie winters probleemloos doorkwam en nu bij de eerste nachtvorst uitvalt, heeft bijna altijd een versleten accu — de kou heeft hem alleen aan het licht gebracht. Dat is een ander gesprek met de klant dan “het is de kou, dat hoort erbij”.
Wat wél blijvend is: laden onder nul
Hier zit de echte schade, en ze is onzichtbaar.
Battery University houdt voor gewone lithium-ioncellen een laadbereik aan van 0 tot 45 graden, tegenover een ontlaadbereik van -20 tot 60 graden. Onder vijf graden moet de laadstroom al omlaag, en onder nul is laden niet toegestaan. De reden is dat de ionen niet snel genoeg in de anode opgenomen kunnen worden. De accu lijkt gewoon te laden, maar een deel van het lithium slaat als metaal neer op het oppervlak van de anode. Dat heet lithium plating, en het gaat niet meer weg.
Het NIPV beschrijft wat er daarna kan gebeuren: dat metallische lithium kan uitgroeien tot dendrieten, die door de separator heen kunnen groeien en in het uiterste geval een inwendige kortsluiting veroorzaken. Hoe hoger de laadstroom, hoe meer plating. In een van de aangehaalde proeven lag de haalbare laadtoestand bij -5 tot -15 graden 7 tot 23 procent lager.
Voor een telefoon in een jaszak is dat meestal geen probleem, want de fabrikant heeft het dichtgezet. Apple pauzeert het laden bij extreme temperaturen en laat sinds iOS 16 een melding op het vergrendelscherm zien als dat gebeurt. Samsung schrijft dat het laden begrensd wordt om de accu te beschermen zodra de temperatuur buiten een bepaald bereik valt. Dat is geen storing — dat is de bescherming die zijn werk doet.
Het probleem zit bij alles zonder die bescherming, of in een omgeving die kouder is dan de accu kan hebben: losse accu's en powerbanks die in een koude bestelwagen of een onverwarmde schuur aan de lader gaan, en voorraad in een ruimte die 's nachts onder nul zakt. Voor een werkplaats is dat een praktische les: voorraad niet in de koudste hoek, en een accu die van buiten komt eerst laten acclimatiseren voor je hem aansluit of doormeet.
Condens: de schade die je niet ziet aankomen
Een toestel dat een uur buiten is geweest, is het koudste voorwerp in een warme kamer. Vocht uit de lucht slaat erop neer, en niet alleen aan de buitenkant: het komt ook in de connector en langs de naden naar binnen. Dezelfde chemie als bij waterschade, alleen in kleinere hoeveelheden en vaker.
De beste reactie is niets forceren. Apple schrijft bij de vochtmelding op de connector: kabel eruit, het toestel met de connector naar beneden zachtjes uittikken, en het dan minstens dertig minuten in een droge ruimte met luchtstroom laten staan. Blijft de melding komen, dan kan drogen tot een etmaal duren. Niet doen: een warmtebron, perslucht, een wattenstaafje in de connector, of een zak rijst — rijstkorrels in een USB-C-connector zijn een tweede probleem, niet een oplossing.
Het scherm dat even niet meewerkt
Kou vertraagt ook het paneel zelf. Het bekendste voorbeeld is de iPhone X: in november 2017 reageerde dat scherm bij een plotse temperatuurdaling niet meer op aanraking, wat Apple toegaf en oploste in iOS 11.1.2.
Een scherm dat in de kou traag is en binnen op kamertemperatuur weer gewoon werkt, is dus geen defect paneel. Eerst laten opwarmen, dan beoordelen — daar wil je geen paneel voor besteld hebben.
Wat je ermee doet
Kort samengevat: ontladen in de kou is tijdelijk, laden in de kou is blijvend, en condens is het risico waar je zelf iets aan kan doen.
Wat je een klant meegeeft is daarmee simpel. Laat een ijskoud toestel eerst op kamertemperatuur komen voor je het aan de lader hangt, en niet op de verwarming. Valt hij uit terwijl het laadniveau nog hoog staat, laat dan de accu nameten.
In onze opleidingen zit veilig werken met accu's vanaf de eerste dag, en meten voordat je vervangt hoort daarbij: het verschil tussen een accu die koud is en een accu die versleten is, zie je niet aan de buitenkant.